Oorsprong

De zeefdruktechniek stamt af van de sjabloneertechniek. Sjabloneren deed men al in de prehistorie. Denk bijvoorbeeld aan rotsschilderingen die op wanden van door de stenentijdperkmens bewoonde grotten zijn gevonden. De vele afdrukken van handen werden door onze voorouders op die wanden gezet door voorgekauwde kleurstof via een blaastechniek over de handen te ‘spuiten’. Makkelijker, preciezer en sneller dan natekenen. Iets later in de geschiedenis zien we de kruisvaarders ten strijde trekken met over de wapenuitrusting gedrapeerde kleden. Die gewaden werden door middel van een sjabloneertechniek voorzien van duidelijk herkenbare tekens. In de Middeleeuwen werden sjablonen op grote schaal gebruikt bij het inkleuren van illustraties in boeken en bijvoorbeeld op wanddecoraties en speelkaarten. Ook nu nog worden volop sjablonen gebruikt. Kijk maar naar wegwerkers die met behulp van levensgrote sjablonen pijlen, haaientanden of afbeeldingen van complete fietsen op het asfalt aanbrengen. Een nadeel van het sjabloon is de kwetsbaarheid en daardoor de beperkte bruikbaarheid. De zeefdrukker bedient zich daarom van een op een inktdoorlatend en strak gespannen gaas bevestigd sjabloon. Minder kwetsbaar en veel groter gebruikersgemak.

Eenvoud

Zo geavanceerd en meestal volautomatisch als de moderne zeefdrukker te werk gaat, zo eenvoudig is nog altijd de basis van zijn techniek. De drukvorm is in principe nog altijd het gaas met open en dichte delen. De open delen laten de drukinkt door en de dichte niet. Daar heb je het in grote lijnen mee gezegd. Het is in wezen eenvoudige, maar tegelijkertijd zeer veelzijdige druktechniek.

In veel boeken over zeefdruk wordt voor de oorsprong naar Japan gekeken. Rond het jaar 1700 ontwikkelde een zekere Yuzensai Miyasaki daar een betere methode voor het decoreren van stoffen. Een sjabloneertechniek waarmee fijn gedetailleerde afbeeldingen op de stof konden worden aanbracht. Tot dan toe had men de stoffen rechtstreeks beschilderd of decoreerde men de gewaden met een techniek die veel weg had van het latere batikken.

Bij de nieuwe techniek werden de losse delen van de sjabloon aan elkaar gehecht met zijden draden of met behulp van haar. Er wordt in dit verband dan ook gesproken van het haarsjabloon. Deze methode, die bekend staat als de Yuzendruk, schijnt overigens nog steeds te worden toegepast. Later was het de japanner Zisukeo Hirose die de techniek verder verfijnde. Men gaat er van uit dat de vindingen van beide heren aan de oorsprong liggen van de moderne zeefdruk.

We noemden het strak gespannen gaas en het sjabloon dat daarop wordt bevestigd. Dat is nog steeds het basisprincipe van het zeefdrukken. Echter, er is sinds het procédé op wat grotere schaal werd ontdekt het een en ander gebeurd. We kunnen in dit verband spreken van revolutionaire veranderingen. Nadat in de jaren vijftig van de vorige eeuw een enorme vooruitgang in mogelijkheden, nieuwe materialen en apparatuur te zien was en allerlei ambachtslieden zich op deze nieuwe techniek hadden gestort, is het nog lang onrustig gebleven.

Zeker tot 1980 bleven grote nieuwe ontwikkelingen elkaar in hoog tempo volgen. Het was in die tijd wel eens moeilijk alle veranderingen bij te houden. Er ontstond een enorme honger naar informatie. Vakbladen stonden vol met technische tips en uitleg over nieuwe systemen en apparatuur. In de meeste zeefdrukkerijen werd aan de lopende band geëxperimenteerd met nieuwe methoden, nieuwe inkten, nieuwe te bedrukken materialen en allerhande, vaak zelf bedachte, machine-onderdelen en droogmethoden. Fabrikanten die zich geheel of gedeeltelijk richtten op de fabricage van zeefdrukapparatuur kwamen handen te kort. Velen maakten gebruik van de kennis van de drukkers om de machines te kunnen verbeteren, zoveel mogelijk rekening houdend met nieuwe inzichten en de dagelijkse praktijk.

Om meer over het zeefdrukprocédé te vertellen is het belangrijk terug te gaan naar de basis van de techniek, het strak gespannen gaas met sjabloon (de drukvorm). Voor het eigenlijke drukken is meer nodig dan alleen die drukvorm. Men gebruikt de ‘rakel’ (een houder met een kunststof strip, een soort wisser) om de inkt mee te ‘drukken’. Dit mag in principe geen drukken worden genoemd omdat er in wezen iets anders gebeurt dan bij andere druktechnieken. De zeefdrukker beweegt de rakel over het drukraam waardoor de inkt van de ene naar de andere kant wordt bewogen. Het gaas wordt in contact met het substraat (het te bedrukken materiaal) gebracht en daar waar zich de open delen in het sjabloon bevinden, zal de inkt ‘afdrukken’. De inkt vloeit door de open mazen van het gaas en gaat een hechting aan met het substraat.

De sjablonen worden langs fotografische weg gefabriceerd. Het ontwerp wordt hiervoor als film (diapositief) tussen de combinatie gaas/sjabloonfilm en lichtbron gelegd. Zo’n diapositief is een transparante polyester drager met zwarte (niet lichtdoorlatende) delen. De belichte delen van het gaas ‘harden’ en de niet belichte delen niet. Hierna is het een kwestie van spoelen, gewoon met water. De niet belichte (zacht gebleven) delen spoelen weg waarna het gaas op die plaatsen weer open is.

Het grote voordeel hiervan is dat ook zeer fijne tekeningen en details kunnen worden belicht. Fijnheid van zeefdrukwerk is in feite onbeperkt. De fijnst mogelijke details die met de zeefdruktechniek haalbaar zijn, zijn met het blote oog nauwelijks waarneembaar.

Speciale effecten

De moderne zeefdrukker heeft de beschikking over een groeiend aantal soorten inkt. Al naar gelang hij een opdracht krijgt, kiest hij zijn inkt. Over het algemeen zal eenvoudige, recht-toe-recht-aan-inkt worden gekozen. De keuze uit speciale inkten die hij tot zijn beschikking heeft is echter enorm. Een kleine greep: beveiligingsinkt, afspoelbare inkt, black-lightinkt, braille-inkt, brandvertragende inkt, kleeflaaginkt, scratch-offinkt, glow-in-the-darkinkt, lucifer-aanstrijkinkt, magneetinkt, reflecterende inkt, scratch-and-sniffinkt, reliëfinkt, schoolbordeninkt, statisch hechtende inkt, stressmeterinkt, vochtgevoelige inkt en zonlichtgevoelige inkt. Deze lijst is niet compleet, maar geeft voldoende aan dat je met de inkt alleen al alle kanten uit kunt.

De zeefdruktechniek leent zich bij uitstek voor speciale effecten. Veel effecten hebben direct met inkt te maken. Geurinkt bijvoorbeeld. Als over dergelijk drukwerk wordt gekrast, zal er een luchtje ontsnappen aan meegedrukte minuscule en met geurstof gevulde pareltjes. De mogelijkheden zijn onbeperkt. Een vergelijkbare inkt is de krasinkt die wordt toegepast op krasloten. In feite drukt men hier een slecht hechtende inkt. Deze vaak zilverkleurige vlakjes moeten uiteraard vooral ‘dekkend’ zijn. Misschien wat minder bekend is de braille-inkt. Een inkt die wordt gebruikt voor drukwerk voor blinden en slechtzienden. Ook de reliëf-gevarendriehoeken die op labels van verpakkingen van allerhande chemische en andere gevaarlijke producten moeten worden meegedrukt, worden met dergelijke inkt opgezet.

Daarnaast zijn er allerlei inkten die door inwerking van warmte of kou, of van ultraviolet of infrarood licht van kleur veranderen. Ook zijn er inkten die onzichtbaar of juist zichtbaar worden door invloeden van buitenaf. Veel speciale inkt-effecten worden op waardepapieren of bankbiljetten gebruikt om vervalsingen tegen te gaan. Deze geven vaak een verkleurd of vertekend beeld als ze bijvoorbeeld worden gekopieerd. Zeefdruk is ook hiervoor de meest aangewezen druktechniek omdat speciale inkten door bepaalde bestanddelen zeer grof van structuur zijn en veelal in zeer dikke lagen moeten worden opgebracht.

Vaak wordt het geheel aan mogelijkheden binnen de zeefdruktechniek onderverdeeld in drie hoofdgroepen: textieldruk, grafische- en industriële zeefdruk.

Zelfs de eerder genoemde uitvinders, die zich rond 1700 in Japan bekwaamden in wat algemeen als de voorloper van de moderne zeefdruk wordt gezien, wendden de techniek aan voor het decoreren van zijde. De ‘textielzeefdruk’ was hiermee een feit. Later waren het met name de reclameschilders en decorateurs die de techniek ontdekten voor het bedrukken van allerlei tekstborden, raambiljetten of affiches. Ze gebruikten daarmee de zeefdruktechniek hoofdzakelijk voor ‘communicatie’. Dit werden uiteindelijk de wat we nu ‘grafische zeefdrukkers’ zijn gaan noemen.

Textiel en grafisch, beide takken van de techniek, staan vanaf het begin als stevige poten onder het zeefdrukprocédé. Later heeft ook de ‘industrie’ de zeefdruktechniek omarmd als een uitstekend in het totale productieproces op te nemen onderdeel. Zo zal je in een wasmachinefabriek een afdeling tegenkomen waar frontpanelen worden bedrukt en zal ook de computerfabrikant met de te bedrukken onderdelen niet de omweg via een zeefdrukkerij maken, maar een eigen productiehal inrichten waar deze druktechniek een plaatsje krijgt. Als de aantallen die gedrukt moeten worden maar groot genoeg zijn en de productie constant.

Hiermee onderscheiden we in een notendop de drie gesignaleerde deelgebieden binnen de zeefdruk: grafisch, textiel en industrieel. In feite doen ze allemaal hetzelfde, ze zijn nauw aan elkaar verwant, maar vanwege de vaak zeer uiteenlopende werkwijzen, aangepaste inkten, gazen, sjablonen en de verschillende specialisaties, levert dit onderscheid nauwelijks met elkaar te vergelijken bedrijven op. Het is vaak moeilijk aan te geven waar grenzen precies liggen en de overlappingen zijn groot.

Producten

Het reclamebord, de showcard, de display, het affiche (al dan niet op billboardformaat), de sticker (ook wel label of etiketgenoemd), de lichtbak, de kalender, het kunstdrukwerk, de CD (-rom), afwrijfletters, de bedrukte fles, marsepeindruk, het T-shirt, de sweater en petten, de handdoek, de bedrukte stoffen aan de meter, de onderdelen van wasmachine en computer, het mobieltje, het horloge, braille-zeefdruk, krasloten, drukwerk met geurinkt en de met beveiligingsinkt bedrukte waardepapieren. De lijst met producten van de zeefdrukker is lang.

In de elektronica-industrie heeft men de zeefdruktechniek sinds lang ontdekt als een goede reproductietechniek. ‘Printed circuits boards’, ook wel printplaten of gedrukte bedrading genoemd, laten zich tot een bepaalde mate van fijnheid goed zeefdrukken. Bij de productie van dergelijke onderdelen is sprake van een groot aantal opeenvolgende processen waarbij het zeefdrukken van de fijne sporenpatronen een onderdeel is. Er worden in deze industrie extreem hoge eisen gesteld aan zaken als maatvastheid en laagdikte van gedrukte lijnen. De lijst met apparatuur waarin dergelijk zeefdrukwerk verborgen zit is omvangrijk.

Bij horloges, mobieltjes en andere populaire apparaatjes wordt de zeefdruktechniek vaak zowel van binnen als van buiten toegepast. De modieuze afbeeldingen op de vaak bijzonder kunstig ontworpen wijzerplaten en decoraties op buitenkanten van telefoontoestellen, vallen soms in het niet vergeleken met de technische zeefdrukhoogstandjes die zich binnenin schuil houden.

Tot slot

We weten nu wat de zeefdrukker kan en ongeveer hoe het in z’n werk gaat. Wat willen we nog meer weten? Waarom hij het doet? Een vraag die misschien minder relevant is. Uiteraard werkt een zeefdrukker ook gewoon voor geld. Logisch. Verder kan je misschien zeggen dat de zeefdrukkers heel veel liefde voor hun vak moeten hebben. Maar geldt dat niet evengoed voor de meeste andere beroepen? Toch lijkt het of er factoren zijn die de zeefdrukker extra aan de techniek binden. Is het misschien het feit dat de ontstaansgeschiedenis van zeefdruk wat anders is gelopen dan bij veel andere ambachten? Het feit dat in het begin zoveel door de zeefdrukkers zelf uitgevonden moest worden? Dat schept een band, maar dan zouden alleen de eerste en de tweede generaties daar in meer of mindere mate door gevormd zijn.

Misschien doet het er niet toe. Misschien is het onze eigen beroepsdeformatie die maakt dat we graag zouden zien dat het een speciale groep mensen is die voor dit vak kiezen. Misschien. Maar waarom hebben ze altijd zo halsstarrig volgehouden aan het zelf veranderen van bestaande machines? Waarom kunnen ze nooit van de inkt afblijven, maar moeten ze er altijd weer speciale verdunners doorroeren? Waarom lopen ze ontwerpers en lithografen onophoudelijk voor de voeten met net even andere ideeën over typografie, kleur, vlakverdeling en rasterpuntjes? Waarom drukken ze niet gewoon? Waarom is de grootste Europese zeefdrukvakbeurs van oorsprong een idee van zeefdrukkers en niet van leveranciers en fabrikanten zoals dat in andere branches gaat? Misschien moeten we al die vragen maar open en onbeantwoord laten.

De zeefdrukker heeft bewezen flexibel te zijn. Dat blijkt uit het steeds kunnen doorstaan van grote veranderingen in techniek en het volgen van bewegingen in de markt. Telkens blijkt men er handig en creatief op in te spelen. Op het gebied van milieu en arbeidsrecht veranderden opvattingen en wetgeving in de loop der jaren sterk. Niet altijd even eenvoudig en vaak erg duur, maar de zeefdrukbranche speelde waar mogelijk actief in op de nieuwe situatie en veranderde machines en inkten om aan gestelde eisen tegemoet te kunnen komen. Hetzelfde gebeurde toen begin jaren tachtig computers delen van het werk overnamen en er apparatuur op de markt kwam die zeefdrukwerk voor een deel overbodig maakte. De snijplotters bijvoorbeeld die teksten uit zelfklevend materiaal sneden in minder dan de tijd die de zeefdrukker nodig had voor zijn voorbereiding. Nadat men van de eerste schrik bekomen was werd de apparatuur enthousiast begroet en soepel ingepast in het bestaande leveringsprogramma.

Toen twaalf jaar later de digitale printer zijn intrede deed en er compleet nieuwe mogelijkheden ontstonden voor full-colour werk, gebeurde precies hetzelfde. De zeefdrukker stapte over het idee heen dat alles ‘drukwerk’ moet zijn en schafte zich een groot formaat kleurenprinter aan. Nieuwe markten die door deze techniek ontstonden, werden ontdekt, op waarde ingeschat en ingelijfd. Werk is werk. Opdrachtgevers die in producten van de digitale printer geïnteresseerd waren, ontdekten zo ook het zeefdrukwerk. Hetzelfde geldt voor de drukker van vrijetijdskleding. Steeds meer kom je tussen de grote drukcarrousels ook borduurmachines tegen. Machines waarop meerdere T-shirts, truien, tassen of petten tegelijk van kleurige logo’s of afbeeldingen worden voorzien. Niet met inkt maar met garen. Ook de industriële zeefdrukker heeft een keuze. Zijn ‘tampondrukmachines’ bieden hem de kans ook vreemde vormen te bedrukken. Deze stempeltechniek maakt gebruik van een flexibel met de te bedrukken vorm meebuigend siliconen kussentje dat de afbeelding overbrengt.

Naast de zeefdruktechniek geeft dit allemaal een geweldige bewegingsvrijheid en blijkt dat er nog veel meer kan. Het werd met deze eenvoudigweg in te passen nieuwe technieken een wisselwerking, een vruchtbare kruisbestuiving. De zeefdrukker werd leverancier van een ‘totaalpakket’. Als de opdrachtgever een ‘probleem’  heeft, dan wordt dat professioneel opgelost. Door middel van de plotter-, tampondruk-, borduur-, printer- of zeefdruktechniek.

Dan rest nog slechts de vraag waar de zeefdrukker te vinden is. Het ligt er aan welk type zeefdrukker je zoekt, de grafische zeefdrukker, de textieldrukker of die industriële drukker. De laatste heeft zijn plek automatisch al gevonden bij die fabriek van CD’s of computers en is daarmee vaak z’n eigen opdrachtgever. De andere categorieën zullen te vinden zijn in telefoonboek of Gouden Gids. Het ligt voor de hand onder de Z te kijken. Daar zullen er een aantal bij elkaar staan. Maar ook onder de A van affiches, de T van T-shirts of textieldrukkerijen, de S van stickers of serigrafie, de E van etiketten, de D van displays en misschien zelfs de P van posters en de B van billboard. Ook op deze site vindt u een aantal zeefdrukkerijen bij elkaar. Met een logo, adresgegevens en doorklikmogelijkheden. Specifieke informatie over het eigen bedrijf en de mogelijkheden zullen ze u graag geven.

U vindt alvast een aantal zeefdrukbedrijven op onze site. KLIK HIER